Bài 2: Những thách thức

Bài 1: Hành trình hồi sinh vùng đất nhiễm mặn

Sau hơn nửa thế kỷ phát huy hiệu quả, Dự án Ngọt hóa Gò Công vẫn được xem là “lá chắn” quan trọng bảo vệ vùng đất phía Đông tỉnh trước nguy cơ xâm nhập mặn. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan và nhu cầu sử dụng nước không ngừng gia tăng, hệ thống thủy lợi từng được đánh giá là thành công bậc nhất Đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước những thách thức chưa từng có.

BỘC LỘ NHỮNG BẤT CẬP

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh Đồng Tháp, trải qua hơn 50 năm đầu tư, Dự án Ngọt hóa Gò Công đã hình thành mạng lưới công trình liên hoàn.

Chính quyền và người dân nỗ lực bơm chuyền cứu lúa trong mùa hạn, mặn năm 2020.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đã phát sinh những thách thức mới khi chế độ nước trên sông và hệ thống giao thông thủy có nhiều thay đổi khác biệt so với thời điểm thiết kế và xây dựng công trình.

Nếu như trước đây nguồn nước ngọt trên sông Tiền khá dồi dào, thời gian lấy nước qua cống Xuân Hòa kéo dài nhiều tháng trong năm thì hiện nay tình hình đã thay đổi đáng kể. Xâm nhập mặn xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và lấn sâu hơn vào nội đồng.

Theo Sở NN&MT, sau đợt thiệt hại do xâm nhập mặn năm 2015 - 2016, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (hiện nay là Bộ NN&MT) đã đầu tư thêm một tổ hợp cửa gồm 4 cửa tại cống Xuân Hòa để thực hiện vận hành, hỗ trợ lấy gạn nước ngọt khi thủy triều xuống.

Nguồn kinh phí ngân sách tỉnh cũng đã thực hiện nạo vét trên 20 tuyến kênh cấp 1 và kênh cấp chính với khối lượng trên 3 triệu mét khối để trữ nước.

Bên cạnh đó, hàng năm từ kinh phí hỗ trợ sản xuất và các dịch vụ công ích từ thủy lợi và đất lúa, tỉnh cũng đã phân bổ cho các địa phương để thực hiện đầu tư nạo vét các kênh nội đồng, góp phần tích cực trữ nước phục vụ cho Nhân dân trong công tác phòng chống hạn, mặn.

Nhờ sự đầu tư trên, nếu xâm nhập mặn trong mùa khô năm 2026 - 2027 diễn ra gay gắt như năm 2015 - 2016 thì vùng dự án Ngọt hóa Gò Công của tỉnh cơ bản vẫn đảm bảo được công tác ngăn mặn và trữ ngọt, phục vụ sản xuất và dân sinh cho người dân trong khu vực.

Trong khi đó, lưu lượng nước từ thượng nguồn sông Mê Kông ngày càng suy giảm do tác động của biến đổi khí hậu và sự gia tăng các công trình thủy điện trên dòng chính.

Những thay đổi đó khiến khả năng lấy nước ngọt của hệ thống ngày càng bị thu hẹp.

Nhiều thời điểm, các cống phải đóng sớm để ngăn mặn, làm giảm đáng kể lượng nước dự trữ cho mùa khô. Đây là áp lực rất lớn đối với vùng sản xuất rộng hơn 54.000 ha vốn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào hệ thống công trình hiện hữu.

Theo Chi cục Trưởng Chi cục Phát triển nông thôn - Sở NN&MT tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Thị Mỹ Hưng, mặc dù dự án đóng vai trò quan trọng, hạ tầng thủy lợi của Gò Công vẫn còn nhiều tồn tại đáng kể.

Cụ thể là hệ thống thủy lợi có khả năng ngăn mặn, nhưng chưa đảm bảo hoàn toàn việc phòng, chống hạn hán nội vùng, đặc biệt là ở nửa cuối mùa khô.

Vào những năm hạn, mặn nghiêm trọng như: 2015 - 2016 và 2019 - 2020, khu vực này xảy ra tình trạng thiếu nước tưới cho một số diện tích trồng lúa đông xuân.

Khi cống Vàm Gồng đóng ngăn mặn, cống Xuân Hòa lấy gạn nguồn nước ngọt, việc điều chuyển nước thông qua các trục kênh đến cuối nguồn (khoảng 40-50 km) bằng phương thức tự chảy gặp rất nhiều khó khăn.

Đặc biệt, tại đây còn nhiều cống kiểm soát dọc các trục kênh chuyển nước chưa được đầu tư, dẫn đến hiện tượng đầu nguồn thừa nước, nhưng cuối nguồn lại thiếu nước.

NHỮNG BÀI HỌC ĐẮT GIÁ

Thực tế cho thấy, mùa hạn lịch sử năm 2016 và 2020 đã gây thiệt hại lớn cho hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh cũng như ảnh hưởng đến nước sinh hoạt của nhiều hộ dân.

Những tuyến kênh trong vùng ngọt hóa Gò Công khô cạn vào mùa hạn, mặn năm 2020.

Hình ảnh những lão nông chắt từng giọt nước để cứu lúa, những dòng kênh, rạch cạn trơ đáy cùng cảnh nhiều người đứng chờ lấy nước ngọt vẫn còn ám ảnh đối với nhiều người.

Khi nhắc đến đợt hạn, mặn đầu năm 2020, ông Hà Tấn Giỏi (xã Phú Thành, tỉnh Đồng Tháp) không thể nào quên hình ảnh ruộng lúa đang trổ bông lại phải chịu cảnh thiếu nước. Thời điểm đó, 8,5 công lúa của gia đình ông đang trổ bông thì xảy ra hạn, mặn gay gắt.

Ông Giỏi cho biết: “Năm đó, hạn, mặn đến rất sớm. Dù chính quyền đã cho lịch gieo sạ sớm, nhưng cũng không kịp. Ruộng lúa của tôi bị ảnh hưởng năng suất khoảng 80%. Đó là năm hạn, mặn gay gắt nhất và thiệt hại nhiều nhất”.

Không chỉ gia đình ông Giỏi, nhiều hộ dân khác trong vùng dự án cũng chịu thiệt hại nặng nề bởi tình trạng thiếu nước tưới kéo dài. Mùa hạn, mặn năm 2020, 2 ha lúa đông xuân của gia đình ông Trần Bình Tân (xã Gia Thuận) bị mất trắng do thiếu nước tưới.

Ông Trần Bình Tân nhớ lại: “Năm 2020, lúc lúa đang trổ đòng đòng thì không có nước tưới. Tôi và người dân phải chắt từng giọt nước dưới kênh để bơm lên ruộng.

Tuy nhiên, nước bị phèn nặng bơm lên cũng không cứu được lúa. Gia đình tôi và nhiều hộ dân xung quanh đành bó tay nhìn lúa chết khô trên đồng. Năm đó, khu vực xung quanh nhà tôi có vài trăm ha lúa mất trắng do thiếu nước tưới. Vụ đó gia đình tôi lỗ khoảng 50 triệu đồng”.

Cùng với việc thiếu nước sản xuất, trong các mùa hạn, mặn năm 2016 và 2020, hàng ngàn hộ dân ở khu vực phía Đông của tỉnh bị thiếu, gặp khó khăn về nước sinh hoạt.

Gia đình ông Đinh Trung Quốc là một trong những hộ dân chưa tiếp cận được nguồn nước máy tập trung tại xã Tân Điền. Để có nước sinh hoạt hằng ngày, gia đình ông đã chứa nước mưa trong các bồn, hồ… để dành sử dụng.

Trong những mùa hạn, mặn lịch sử năm 2016, 2020, 2024, khi nguồn nước dự trữ cạn kiệt, gia đình ông phải mang can nhựa đến các vòi nước công cộng để lấy nước về sử dụng.

Ông Quốc chia sẻ: “Do ở cuối nguồn nên trong mùa khô năm 2020, 2024, mấy vòi nước công cộng trên địa bàn chảy rất yếu, có lúc không chảy.

Do có nhiều người đến lấy nên phải chờ tới lượt và lấy cũng lâu. Ngoài nguồn nước này, người dân ở đây còn được hỗ trợ từ nguồn nước do các nhà hảo tâm chở đến. Nói chung, mấy năm đó, nước sinh hoạt ở đây rất khó khăn”.

Theo thống kê, mùa khô năm 2015 - 2016, hạn, mặn gay gắt xảy ra trên địa bàn tỉnh làm 17.937 hộ dân thiếu nước sinh hoạt, thiệt hại 3.775 ha lúa đông xuân, 124 ha rau màu và 113 ha cây ăn trái.

Mùa khô năm 2019 - 2020, hạn, mặn gây thiệt hại 8.568 ha lúa đông xuân, 810 ha rau màu, 4.459 ha cây ăn trái và khoảng 92.000 hộ dân gặp khó khăn về nước sinh hoạt.

Mùa khô 2023 - 2024 mặc dù xâm nhập mặn ở mức xấp xỉ trung bình nhiều năm, nhưng vẫn có khoảng 17.650 hộ dân thiếu nước sinh hoạt. Những con số thiệt hại qua các mùa hạn, mặn cho thấy hệ thống Ngọt hóa Gò Công vẫn phát huy vai trò quan trọng trong ngăn mặn, bảo vệ sản xuất.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng chỉ ra rằng khả năng trữ nước và điều tiết nội vùng đang dần tiệm cận giới hạn trước những biến động ngày càng cực đoan của thiên nhiên.

Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là ngăn mặn hiệu quả hơn, mà còn phải chủ động tìm kiếm nguồn nước bổ sung để bảo đảm an ninh nguồn nước trong dài hạn.

T. ĐẠT