Bắc Ninh: Giữ bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số

Học chữ, học hát từ những người đi trước

Mỗi sáng, nhà văn hóa tổ dân phố Đồng Dành, phường Phượng Sơn lại rộn ràng tiếng đánh vần, đọc bài xen lẫn tiếng trò chuyện, cười vui của các em nhỏ. Sau những bài học giao tiếp bằng tiếng Sán Dìu, cả lớp cùng ngân nga những câu soọng cô. Nghệ nhân Leo Thị Thanh, 62 tuổi, là người nói thành thạo tiếng Sán Dìu, thuộc hàng trăm bài soọng cô. Bà kiên nhẫn sửa từng âm, cách phát âm.

Nghệ nhân Leo Thị Thanh truyền dạy tiếng Sán Dìu cho trẻ em tổ dân phố Đồng Dành, phường Phượng Sơn.

Trong giờ học, bà kể thêm về phong tục cưới hỏi, lễ hội, tín ngưỡng, cách ứng xử trong gia đình và cộng đồng. Những nội dung ấy được đưa vào bài học một cách tự nhiên. “Điều tôi mong muốn không chỉ là các em biết thêm một ngôn ngữ mà là sau này vẫn nhớ tiếng nói của dân tộc mình, giữ gìn trang phục truyền thống và hiểu những phong tục mà ông bà đã truyền lại”, bà Thanh chia sẻ.

Không chỉ ở Đồng Dành, việc dạy tiếng dân tộc đang được triển khai ở nhiều địa phương. Năm 2025, HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 75/2025/NQ-HĐND về chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát huy tiếng dân tộc thiểu số giai đoạn 2025-2030, trong đó hỗ trợ người truyền dạy, người học và các thôn tổ chức lớp học. Năm 2026, toàn tỉnh dự kiến tổ chức 213 lớp dạy tiếng Nùng, Tày, Sán Dìu, Cao Lan, Sán Chí, Hoa và Dao.

Đến hết tháng 7, các địa phương đã mở gần 30 lớp với gần 800 học viên (mỗi lớp từ 20-40 em). Các lớp được mở tại nhà văn hóa thôn, trường học, phù hợp với điều kiện sinh hoạt của người dân. Người học không chỉ đánh vần, đọc bài mà còn làm quen với những từ ngữ, cách gọi, câu chuyện gắn với cộng đồng mình. Nhiều lớp có học sinh tham gia, nghệ nhân và giáo viên biết tiếng dân tộc trực tiếp truyền dạy.

Cùng với dạy tiếng nói, chữ viết, ở nhiều xã miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống được triển khai tích cực, trong đó phải kể đến các xã như Nam Dương, Sơn Hải, Biển Động, Kiên Lao, Tân Sơn, Tây Yên Tử, Lục Sơn, Xuân Lương… Các loại hình văn hóa nghệ thuật được đồng bào gìn giữ như hát then - đàn tính, hát sloong hao, sình ca... Hầu hết, các xã đều duy trì ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc với những chương trình, tiết mục đặc sắc mang đậm dấu ấn của vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Cùng đó, việc giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống khác cũng được các câu lạc bộ ở nhiều địa phương quan tâm. Ông Lãnh Văn Tập, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Biển Động cho biết: Hiện nay, các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn xã hoạt động tốt, phong trào ca hát phát triển mạnh. Nhiều người dành cả cuộc đời để truyền dạy cho thế hệ trẻ. Điển hình như ông Mã Văn Hảo ở thôn Đồng Phúc dù đã hơn 70 tuổi song rất tâm huyết, trách nhiệm trong việc bảo tồn điệu hát sloong hao. Mấy chục năm qua, ông duy trì mở lớp truyền dạy hát, chữ viết miễn phí cho hàng trăm người dân và các em học sinh trên địa bàn xã.

Đặc biệt, ở các xã Tân Sơn, Sơn Hải, hội hát sloong hao và phiên chợ vùng cao vào dịp đầu xuân thu hút hàng vạn người dân trong và ngoài tỉnh tham gia. Giữa non xanh đại ngàn, trong trang phục của đồng bào dân tộc thiểu số, những cặp đôi hát đối đáp tình tứ, gửi gắm bao ước nguyện trong câu hát.

Gìn giữ cho đời sau

Nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào các dân tộc thiểu số, quán triệt các văn bản của Trung ương, của tỉnh, thời gian qua, chính quyền, ngành chức năng các địa phương trong tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp, mang lại hiệu quả thiết thực. Phong trào ca hát; mở các lớp học chữ viết, tiếng nói; việc duy trì mặc các trang phục đồng bào dân tộc thiểu số, khôi phục làng nghề truyền thống… được đông đảo bà con tham gia hưởng ứng, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Bắc Ninh đang bước vào giai đoạn phát triển mới, hướng tới trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Trong bối cảnh đó, tiếng nói, chữ viết, dân ca, trang phục, phong tục của đồng bào các dân tộc thiểu số là những di sản đặc sắc rất cần bảo tồn, lưu giữ trong cộng đồng. Đó là những sắc thái làm nên sự đa dạng của không gian văn hóa Bắc Ninh.

Qua đó góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần, gìn giữ giá trị tốt đẹp vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nhiều thôn, bản có “thương hiệu” di sản đặc sắc mỗi khi nhắc đến. Ở một số địa phương, nhiều nghi lễ độc đáo vẫn được cộng đồng duy trì như lễ cấp sắc của người Dao ở xã Lục Sơn; nghi lễ cúng, gọi vía của người Sán Dìu ở xã Nam Dương. Xã Biển Động đang có kế hoạch phối hợp với các nghệ nhân khôi phục nghi lễ đám cưới cổ của người Nùng...

Có thể thấy, việc giữ gìn những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số càng có ý nghĩa khi Bắc Ninh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, hướng tới trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Không gian phát triển mở rộng, đô thị hóa diễn ra nhanh hơn cũng đồng nghĩa với những thay đổi mạnh mẽ trong đời sống cộng đồng. Trong bối cảnh đó, tiếng nói, chữ viết, dân ca, trang phục, phong tục của đồng bào các dân tộc thiểu số… là những di sản đặc sắc rất cần bảo tồn, lưu giữ ở từng thôn, bản. Đó là những sắc thái làm nên sự đa dạng của không gian văn hóa Bắc Ninh.

Theo ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thời gian tới, ngành Văn hóa tiếp tục phối hợp với các sở, ngành, địa phương, đơn vị liên quan đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền, các đoàn thể về ý nghĩa của việc bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc thiểu số. Tiếp tục triển khai Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030.

Tập trung nguồn lực, đầu tư thiết chế văn hóa, thể thao vùng đồng bào dân tộc thiểu số; xây dựng các điểm đến du lịch; tổ chức nhiều hội thi, hội diễn, triển lãm, trưng bày để các giá trị văn hóa có thêm không gian thực hành và giới thiệu. Ngành Văn hóa mong muốn các địa phương tiếp tục duy trì hoạt động của các câu lạc bộ dân ca, nghề truyền thống; phát huy vai trò của các nghệ nhân trong việc tham gia truyền dạy; đồng thời khuyến khích các địa phương khai thác những giá trị phù hợp từ các di sản để tạo ra sản phẩm du lịch độc đáo.