Ba Sơn: Mở không gian phát triển mới

Xã Ba Sơn được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã: Cao Lâu, Xuất Lễ và Mẫu Sơn, huyện Cao Lộc cũ. Toàn xã có 2.130 hộ với trên 10.200 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Tày, Nùng và Dao, hiện xã còn 230 hộ nghèo và cận nghèo. Sau sáp nhập, những thế mạnh về sản xuất, văn hóa, lịch sử đang được xã khai thác để mở thêm hướng phát triển, nâng cao đời sống người dân.

Phát triển từ lợi thế sẵn có

Chiều cuối tháng 8/2026, nắng vẫn còn vương trên những sườn đồi ở thôn biên giới Nà Va. Tại vườn dẻ của gia đình anh Triệu Văn Tùng, lãnh đạo xã Ba Sơn cùng các thành viên Tổ hợp tác hạt dẻ Nà Va vừa xem cây, vừa trao đổi về sản lượng và tìm hướng tiêu thụ cho quả dẻ. Gia đình anh Tùng hiện có khoảng 600 cây dẻ, trong đó nhiều cây đã cho thu hoạch được 3 năm. Bình quân mỗi năm, gia đình thu khoảng 1 tấn hạt, giá bán khoảng 60 nghìn đồng/kg, mang lại khoảng 60 triệu đồng/vụ.

Anh Tùng chia sẻ: Thôn xa trung tâm nên đầu ra cho hạt dẻ còn khó. Tôi đã đăng sản phẩm lên facebook, zalo nhưng chủ yếu vẫn bán cho người quen. Tổ hợp tác mới thành lập, tôi mong các hộ cùng trao đổi kỹ thuật, tập hợp sản lượng và tìm đầu ra ổn định hơn.

Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Xuất Lễ thăm vườn chanh rừng gia đình anh Dương Trầm Và

Không chỉ có dẻ, những năm qua, anh Tùng còn tự bỏ vốn mua giống trồng khoảng 1 ha mắc ca, hiện cây đã cho thu hoạch. Cây dẻ và mắc ca được gia đình anh trồng để tạo thêm nguồn thu trong thời gian chờ cây thông đến kỳ khai thác. Hiện anh tiếp tục đăng ký trồng thêm khoảng 1 ha mắc ca theo theo Nghị quyết số 02 ngày 26/3/2026 của HĐND tỉnh về một số chính sách hỗ trợ đầu tư vào nông nghiệp trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026–2030, anh đã tham gia lớp tập huấn kỹ thuật để chuẩn bị trồng.

Cách làm của gia đình anh Tùng cũng là hướng mà nhiều hộ dân ở thôn Nà Va đang lựa chọn. Theo ông Chu Văn Hè, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Nà Va, toàn thôn có khoảng 2.000 ha đất lâm nghiệp; diện tích đất nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 15% tổng diện tích tự nhiên, chủ yếu trồng lúa và một số cây ngắn ngày. Trên đất lâm nghiệp, trước đây người dân chủ yếu trồng thông, bạch đàn. Những năm gần đây, nhiều hộ đã đưa thêm cây dẻ, mắc ca, sở vào trồng để tạo thêm nguồn thu trong thời gian chờ các cây lâu năm đến kỳ khai thác. Đến nay, thôn có hơn 20 hộ trồng cây dẻ, mắc ca và sở với tổng diện tích gần 30 ha, trong đó hơn 20 ha đã cho thu hoạch. Thu nhập bình quân của người dân đạt trên 30 triệu đồng/người/năm.

Không chỉ ở Nà Va, người dân thôn Co Loi, xã Ba Sơn cũng đang khai thác lợi thế khí hậu, thổ nhưỡng của vùng núi Mẫu Sơn để phát triển các mô hình cây trồng, vật nuôi phù hợp, nâng cao thu nhập.

Gia đình anh Dương Trầm Và, thôn Co Loi là một trong những hộ sớm đưa cây chanh rừng về trồng trong vườn của gia đình. Khoảng 8 năm trước, thấy chanh rừng sinh trưởng tốt trong điều kiện tự nhiên ở vùng núi Mẫu Sơn, anh lấy hạt từ những cây trong rừng già về gieo thử. Từ những cây ban đầu phát triển tốt, anh tiếp tục nhân giống bằng cách chiết cành và gieo hạt để mở rộng diện tích. Đến nay, gia đình có hơn 200 gốc chanh rừng, trong đó khoảng 40 cây đã cho thu hoạch ổn định.

Anh Và cho biết: Năm trước, từ những cây đã cho quả, tôi thu được gần 2 tạ chanh, giá bán từ 50 nghìn đồng đến hơn 70 nghìn đồng/kg. Hiện tôi đang tiếp tục nhân thêm cây giống để mở rộng diện tích trong những năm tới.

Từ những mô hình như gia đình anh Và, xã Ba Sơn đang xây dựng đề án phát triển cây chanh rừng, hướng tới mở rộng diện tích, tổ chức lại sản xuất và hình thành liên kết từ trồng, thu mua đến tiêu thụ. Đây cũng là cơ sở để cây chanh rừng từ một sản phẩm bản địa từng bước trở thành cây trồng tạo thu nhập cho người dân.

Cùng với phát triển nông, lâm nghiệp, Ba Sơn đang khai thác lợi thế cảnh quan, khí hậu và bản sắc văn hóa để phát triển du lịch. Một trong những điểm được xã chú trọng là làng đá Thạch Khuyên, nơi còn lưu giữ không gian cư trú, cảnh quan và những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc Tày, Nùng. Bên cạnh đó, Khu du kích Ba Sơn cũng là “địa chỉ đỏ”, có thể gắn tham quan, tìm hiểu lịch sử với các hoạt động trải nghiệm tại địa phương.

Định hướng của xã là từng bước khai thác các điểm có tiềm năng, kết nối với khu vực Mẫu Sơn để hình thành các sản phẩm du lịch trải nghiệm. Cùng với đầu tư hạ tầng, xã cũng quan tâm phát triển những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng như chè Shan tuyết, dẻ, chanh rừng và các sản phẩm thủ công để phục vụ khách, qua đó tạo thêm sinh kế cho người dân.

Từ những mô hình sản xuất, sản vật bản địa đến các giá trị văn hóa, lịch sử đang được khai thác, Ba Sơn đang từng bước hình thành hướng phát triển dựa trên những lợi thế sẵn có. Nông, lâm nghiệp tiếp tục là nền tảng; thương mại, dịch vụ và du lịch từng bước được mở rộng, qua đó tạo thêm sinh kế, nâng cao giá trị sản phẩm và cải thiện thu nhập cho người dân.

Tạo hướng phát triển từ lợi thế địa phương

Ông Vy Minh Long, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Ba Sơn cho biết: Sau sáp nhập, xã có điều kiện kết nối những thế mạnh vốn có của các địa bàn trước đây, từ nông, lâm nghiệp, sản vật bản địa đến các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan. Đảng bộ xã xác định khai thác hiệu quả những lợi thế này, tổ chức lại sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm, đồng thời từng bước phát triển thương mại, dịch vụ, du lịch để nâng cao thu nhập và đời sống người dân. Đến năm 2030, xã phấn đấu thu nhập bình quân đầu người đạt từ 45 triệu đồng/người/năm trở lên, có 5 khu dân cư kiểu mẫu và thành lập 6 hợp tác xã nông nghiệp.

Từ định hướng đó, xã đang tập trung vào những phần việc gắn trực tiếp với sản xuất và sinh kế của người dân. Trong nông, lâm nghiệp, công tác trồng rừng, hỗ trợ cây giống tiếp tục được duy trì. Từ đầu năm 2026 đến nay, toàn xã đã trồng mới trên 83 ha rừng, phối hợp cơ quan chuyên môn cấp 33.470 cây giống thông, hồi và dẻ cho người dân tại một số thôn. Xã cũng kiện toàn các tổ công nghệ số cộng đồng, tổ chức tập huấn kiến thức, kỹ năng số và an toàn thông tin cho trên 150 người, góp phần nâng khả năng tiếp cận và sử dụng các nền tảng số trong đời sống, sản xuất.

Sau khi Nghị quyết số 02 của HĐND tỉnh được ban hành, xã đã tiếp nhận 62 hộ đăng ký hỗ trợ giống với tổng diện tích gần 28 ha, hiện xã đã thành lập tổ kiểm tra, rà soát điều kiện thực tế của từng hộ để triển khai.

Cùng với hỗ trợ mở rộng sản xuất, xã từng bước củng cố các tổ hợp tác, hợp tác xã, tăng liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Đến nay, một số sản phẩm đặc trưng của Ba Sơn như mắc ca, dược liệu, tinh dầu hồi đã được xây dựng thành sản phẩm OCOP 3 sao; đối với hạt dẻ, chanh rừng, xã đang xây dựng nhãn hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ, từng bước nâng giá trị và tạo đầu ra ổn định hơn cho người dân.

Bà Vi Thị Bảy, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Xuất Lễ cho biết: Hợp tác xã hiện thu mua, tiêu thụ khoảng 2 - 3 tấn chanh rừng mỗi năm. Khi có đơn hàng, hợp tác xã liên hệ các hộ thu hái, tập hợp sản phẩm, đóng gói và chuyển cho khách. Với cây sở, năm 2025, hợp tác xã đã thu mua khoảng 50 tấn quả, sau đó phơi, thuê ép dầu và kết nối tiêu thụ với doanh nghiệp sản xuất mỹ phẩm. Hiện hợp tác xã cũng hỗ trợ người dân giới thiệu sản phẩm qua mạng xã hội, từng bước mở thêm kênh tiêu thụ sản phẩm.

Song song với đó, Ba Sơn đang từng bước khai thác các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan để mở thêm hướng phát triển du lịch. Hiện xã đang xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa Khu du kích Ba Sơn gắn với phát triển du lịch cộng đồng - sinh thái. Trên cơ sở kết quả khảo sát, xã dự kiến kết nối các điểm như đình Bản Ranh, Làng phòng thủ Thạch Khuyên, đồn Nà Phjia, hồ đập Ba Sơn, suối Tà Hải - thác Nàng Tiên và khu vực Co Loi - Khuổi Phiêng thành tuyến tham quan, trải nghiệm. Qua đó, các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan từng bước được đưa vào phục vụ phát triển kinh tế, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân.

Bà Đặng Thị Nảy, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Ba Sơn cho biết: Trong quá trình hoàn thiện Đề án phát triển du lịch, xã đang tiếp tục rà soát điều kiện hạ tầng, khả năng kết nối các điểm và phương án để người dân tham gia các hoạt động du lịch tại địa phương. Từ đầu năm 2026 đến nay, xã đã tổ chức 3 đợt vệ sinh môi trường, chỉnh trang cảnh quan tại Làng đá Thạch Khuyên với trên 350 người tham gia; đồng thời duy trì các hoạt động văn hóa truyền thống tại chợ phiên Ba Sơn. Làng đá Thạch Khuyên đã đón khoảng 1.230 lượt khách. Thời gian tới, xã sẽ từng bước hướng dẫn người dân tham gia cung cấp dịch vụ, giới thiệu nông sản, sản phẩm OCOP, ẩm thực và các giá trị văn hóa bản địa, qua đó mở thêm sinh kế, từng bước nâng cao chất lượng cuộc sống.

Từ một xã vùng biên còn nhiều khó khăn, Ba Sơn đang từng bước mở rộng không gian phát triển từ chính những lợi thế sẵn có. Nông, lâm nghiệp, sản vật bản địa, các giá trị lịch sử, văn hóa cùng thương mại, dịch vụ và du lịch đang được kết nối để tạo thêm sinh kế cho người dân. Đến nay, thu nhập bình quân của xã đạt khoảng 41 triệu đồng/người/năm. Sự chuyển biến trong tư duy và cách làm của cấp ủy, chính quyền và người dân đang tạo nền tảng để Ba Sơn tiếp tục phát triển, nâng cao chất lượng cuộc sống và xây dựng vùng biên ngày càng vững chắc.