'Bà chè' trong 'sụm bà chè' là gì?

Cách nói “sụm bà chè” ở Nam Bộ được cho là biến âm của thành ngữ “sụm bánh chè”, chỉ trạng thái sụm đầu gối, quỳ xuống.

Xương bánh chè nằm ở trước khớp gối, có hình tam giác ngược kết nối bộ phận xương chày và xương đùi. Ảnh: Willis Knighton Health.

Theo Từ điển phương ngữ Nam bộ do Nguyễn Văn Ái chủ biên, nhà xuất bản TP.HCM (nay là nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM) xuất bản năm 1994, “sụm bà chè” là thành ngữ được dùng với nghĩa “tàn, bại, gục”. Nhiều người thắc mắc “bà chè” trong cụm từ này thực chất là gì hoặc là ai.

Trong Chuyện Đông, Chuyện Tây , nhà nghiên cứu An Chi cho rằng, hình thức ban đầu của cụm từ này là “sụm bánh chè”, không phải “sụm bà chè”. “Bánh chè” ở đây chính là cách gọi phần xương tròn, dẹt nằm ở phía trước khớp gối.

Theo ông, “sụm bánh chè” là một lối nói hoán dụ, có sắc thái đùa cợt, để chỉ trạng thái “sụm đầu gối”, tức quỳ xuống. Từ cụm ba tiếng này, cách phát âm trong khẩu ngữ Nam Bộ đã khiến “bánh” biến thành “bà”.

Sự biến đổi này liên quan trọng âm của cụm từ. Theo An Chi, “sụm bánh chè” có mô hình trọng âm, trong đó “bánh” là tiếng nhẹ, không mang trọng âm. Khi phát âm trong khẩu ngữ, âm tiết nhẹ này có thể bị biến đổi, từ “bánh” thành “bà”. “Sụm bánh chè” vì thế dần thành “sụm bà chè”.

Nhưng vì sao lại gọi phần xương ở đầu gối là xương bánh chè?

Trong sách Từ Nguyên , An Chi giải thích “bánh” trong “bánh chè” là một danh từ chỉ đơn vị hoặc khối lượng, tương tự cách dùng trong những từ như “bánh pháo” hay “bánh xà phòng”. “Bánh chè” từng được dùng để chỉ một lượng chè được nén hoặc gói lại thành một khối có dạng tròn.

Chính hình dáng này được liên hệ với phần xương nằm ở đầu gối. Xương bánh chè có hình tròn, dẹt, giống một “bánh chè”, nên được gọi là “xương bánh chè”.

Ngày nay, chè thường được đóng trong túi hoặc hộp, không còn phổ biến dạng nén thành khối như cách gọi “bánh chè” trước đây. Vì vậy, mối liên hệ giữa “bánh chè” và “xương bánh chè” có thể không còn dễ dàng để nhận ra.

✳ ✳ ✳