ASEAN trước phép thử chiến lược

Phiên toàn thể Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 46 tại Kuala Lumpur, Malaysia, sáng 26/5/2025. Ảnh minh họa: Dương Giang/TTXVN

Bối cảnh đa chiều

Hội nghị diễn ra trong thời điểm đặc biệt nhạy cảm khi nhiều điểm nóng toàn cầu cùng lúc tác động đến Đông Nam Á. Căng thẳng tại Trung Đông kéo theo biến động giá năng lượng và gián đoạn chuỗi cung ứng, tạo áp lực lớn đối với các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu. Hệ quả là lạm phát gia tăng, tăng trưởng bị kìm hãm và ổn định kinh tế vĩ mô đứng trước nhiều rủi ro.

Song song, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, kéo theo xu hướng phân mảnh chuỗi cung ứng và tái cấu trúc thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh đó, ASEAN đứng trước nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh, buộc phải duy trì thế cân bằng chiến lược, đồng thời tận dụng cơ hội từ dịch chuyển đầu tư và thương mại.

Các vấn đề nội khối cũng tiếp tục đặt ra thách thức. Tình hình tại Myanmar kéo dài hơn 5 năm qua, trong khi tiến trình triển khai Đồng thuận 5 điểm vẫn gặp nhiều trở ngại, phần nào phản ánh những hạn chế trong cơ chế can dự của ASEAN đối với các vấn đề phức tạp trong khu vực. Trong khi đó, diễn biến tại Biển Đông tiếp tục thu hút sự quan tâm của các nước thành viên, với yêu cầu duy trì hòa bình, ổn định, an ninh và an toàn hàng hải, đồng thời đề cao việc tuân thủ luật pháp quốc tế. Ở một khía cạnh khác, những khác biệt giữa một số quốc gia trong khu vực, trong đó có Thái Lan và Campuchia, cũng được theo dõi chặt chẽ, đặt ra yêu cầu tăng cường đối thoại và củng cố đồng thuận nội khối.

Bên cạnh các thách thức truyền thống, những vấn đề phi truyền thống như biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, an ninh mạng và tội phạm xuyên quốc gia ngày càng gia tăng. Đông Nam Á là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của nước biển dâng và thời tiết cực đoan, trong khi quá trình số hóa nhanh chóng lại kéo theo nguy cơ gia tăng các cuộc tấn công mạng.

Trong bối cảnh đó, giới quan sát cho rằng ASEAN đang đối mặt với “bài toán kép”: vừa phải ứng phó hiệu quả với các cú sốc bên ngoài, vừa củng cố nội lực để duy trì vai trò trung tâm trong một trật tự khu vực ngày càng cạnh tranh và phân mảnh.

Định hình ưu tiên

Trước những thách thức trên, chương trình nghị sự của hội nghị tập trung vào các trụ cột chiến lược nhằm tăng cường khả năng chống chịu và thúc đẩy phát triển bền vững.

Về kinh tế, ASEAN hướng tới đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc vào một số thị trường và nguồn cung. An ninh năng lượng và lương thực tiếp tục là ưu tiên, với các sáng kiến về năng lượng tái tạo, phát triển lưới điện khu vực và tăng cường dự trữ chiến lược. Đồng thời, hợp tác tài chính – tiền tệ, bao gồm thanh toán xuyên biên giới và cơ chế hoán đổi tiền tệ, được đẩy mạnh nhằm giảm thiểu rủi ro từ biến động bên ngoài.

Hội nhập kinh tế sâu rộng hơn cũng là trọng tâm. ASEAN đang thúc đẩy nâng cấp các khuôn khổ hiện có, đồng thời đẩy nhanh đàm phán Hiệp định Kinh tế số ASEAN (DEFA), được kỳ vọng trở thành nền tảng pháp lý cho thương mại số khu vực. Việc tận dụng hiệu quả các hiệp định như RCEP cũng được xem là chìa khóa duy trì đà tăng trưởng trong bối cảnh thương mại toàn cầu suy giảm.

Trong lĩnh vực an ninh, ASEAN tiếp tục theo đuổi cách tiếp cận toàn diện, bao trùm cả thách thức truyền thống và phi truyền thống. Các nội dung như an ninh hàng hải, chống khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia và an ninh mạng được ưu tiên. Đối với Biển Đông, các nước thành viên tiếp tục nhấn mạnh tầm quan trọng của luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982, đồng thời thúc đẩy hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông (COC) hiệu lực và thực chất.

Chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo nổi lên như động lực tăng trưởng mới. Với hơn 600 triệu dân và tỷ lệ sử dụng Internet cao, ASEAN có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế số. Việc xây dựng các khuôn khổ chung về quản trị dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và thương mại điện tử đang được thúc đẩy nhằm bảo đảm tính liên thông và an toàn của không gian số khu vực.

Đáng chú ý, năm 2026 được coi là thời điểm khởi động triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Mục tiêu là xây dựng một cộng đồng gắn kết, tự cường và đổi mới sáng tạo, duy trì môi trường hòa bình, ổn định và thúc đẩy phát triển bao trùm, thu hẹp khoảng cách giữa các quốc gia thành viên.

Phép thử chiến lược

Trong vai trò Chủ tịch ASEAN 2026, Philippines được kỳ vọng đóng vai trò điều phối quan trọng trong việc định hình ưu tiên và thúc đẩy đồng thuận nội khối. Manila nhiều khả năng sẽ theo đuổi cách tiếp cận chủ động, thực chất hơn trong xử lý các vấn đề nhạy cảm.

Đối với các điểm nóng quốc tế, ASEAN được kỳ vọng đưa ra tiếng nói chung nhằm giảm căng thẳng và hạn chế tác động tiêu cực tới khu vực. Với Myanmar, các cơ chế linh hoạt hơn có thể được thúc đẩy nhằm tăng cường đối thoại và viện trợ nhân đạo, dù tiến triển vẫn phụ thuộc vào thiện chí của các bên liên quan.

Trong vấn đề Biển Đông, việc tuân thủ luật pháp quốc tế và thúc đẩy hoàn tất COC tiếp tục là trọng tâm. Đồng thời, ASEAN cũng cần phát huy vai trò trung gian nhằm kiểm soát các căng thẳng nội khối, qua đó duy trì ổn định khu vực.

Một ưu tiên xuyên suốt là củng cố đoàn kết nội khối. Trước các thách thức ngày càng mang tính xuyên biên giới, ASEAN cần nâng cao hiệu quả thực thi các cam kết, đồng thời thúc đẩy các cơ chế hợp tác linh hoạt hơn, cho phép một số nhóm quốc gia đi trước trong các lĩnh vực như kinh tế số, năng lượng xanh và đổi mới sáng tạo.

Giới phân tích nhận định rằng, dù đối mặt với nhiều thách thức, ASEAN vẫn sở hữu những lợi thế quan trọng như nền tảng hợp tác lâu dài, sự đa dạng nhưng bổ trợ giữa các nền kinh tế và cam kết chung về hòa bình, ổn định. Nếu tận dụng tốt các động lực tăng trưởng mới như kinh tế xanh, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, khu vực có thể tiếp tục duy trì vị thế là một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới.

Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 vì vậy không chỉ là diễn đàn đối thoại cấp cao, mà còn là phép thử đối với năng lực điều phối của nước Chủ tịch cũng như khả năng thích ứng của ASEAN trước môi trường chiến lược biến động nhanh chóng.

Kết quả hội nghị được kỳ vọng sẽ góp phần định hình hướng đi của ASEAN trong giai đoạn tới, củng cố vai trò của khối như một trụ cột ổn định, hợp tác và phát triển tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Việt Dũng (Phóng viên TTXVN tại Đông Nam Á)