Ánh sáng ở “nơi tận cùng” Tam Chung

Cán bộ Đồn Biên phòng Tam Chung hướng dẫn, hỗ trợ người dân cây giống để phát triển sản xuất.

"Bóng tối" đè lên nếp nhà

Chiều muộn, mưa vẫn rả rích trên những dãy núi của xã Tam Chung. Sau cuộc họp dưới trung tâm xã, Thượng tá Nguyễn Văn Tâm, cán bộ phòng, chống ma túy và tội phạm, Đồn Biên phòng Tam Chung trở về tổ công tác liên ngành ở bản Ón khi trời đã nhá nhem. Căn nhà cấp bốn vắng người.

Tổ công tác liên ngành có 8 thành viên. Ngoài những lúc xuống xã họp hoặc giải quyết công việc, cán bộ phần lớn thời gian ở lại bản, chia nhau phụ trách các khu dân cư, phối hợp với ban quản lý bản và người có uy tín nắm tình hình từng hộ, từng người.

Bản Ón, xã Tam Chung có 114 hộ với 746 nhân khẩu, 100% là đồng bào Mông. Bản nằm giáp biên giới Việt - Lào. Những năm trước, khi đường sá còn khó khăn, cuộc sống của phần lớn người dân quanh quẩn với nương ngô, rẫy sắn. Cũng từ vị trí giáp biên, địa bàn từng bị các đối tượng bên ngoài lợi dụng để mua bán, vận chuyển ma túy rồi rủ rê một số người dân tham gia. Có người từ chỗ vận chuyển thuê rồi sử dụng, sinh ra nghiện ngập; có người lại kéo theo anh em, người thân. Ma túy len vào nhiều nếp nhà, để lại những hệ lụy kéo dài.

Cổng chào “Bản sáng vùng biên” tại bản Ón, xã Tam Chung.

Giàng A Chống từng là thanh niên đầu tiên ở bản Ón học hết lớp 12, sau đó đi bộ đội rồi trở về gắn bó với công việc của bản. Nay anh được người dân tín nhiệm bầu làm trưởng bản. Anh Chống nhớ có những thời điểm trong bản liên tiếp có người nghiện, người đi tù; trộm cắp, bất hòa cũng theo đó nảy sinh, có người chết khi tuổi đời còn trẻ. Thống kê từ năm 2010 đến cuối năm 2024, bản Ón có khoảng 20 người phải chấp hành án phạt tù do liên quan đến ma túy.

Gia đình Giàng A Vảng là một trong những trường hợp để lại nhiều ám ảnh. Vảng từ chỗ đi làm thuê kiếm tiền nuôi con rồi sa vào nghiện ngập, sau đó tham gia mua bán ma túy. Vảng bị bắt, người vợ cũng vướng vòng lao lý. Sáu người con phải chia nhau về sống cùng người thân. Bởi vậy, khi nhắc đến Ón hôm nay, anh Chống chỉ gói lại trong một câu: “Giờ thì đã hết cái thời ra ngõ gặp ma túy rồi”.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Tam Chung cùng người dân lắp đặt đèn năng lượng mặt trời tại bản Ón.

Những năm gần đây, với sự vào cuộc của bộ đội biên phòng, công an, cấp ủy, chính quyền và người dân, tình hình ma túy ở bản Ón từng bước “hạ nhiệt”. Nội dung phòng, chống, phát hiện, tố giác tội phạm ma túy được đưa vào hương ước; già làng, trưởng bản, người có uy tín và các dòng họ cùng tham gia tuyên truyền, quản lý, bảo ban con cháu. Tuy vậy, nguy cơ từ ma túy vẫn còn hiện hữu.

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, công an và bộ đội biên phòng đã bắt giữ 19 vụ với 20 đối tượng liên quan đến ma túy tại khu vực bản Ón. Đồn Biên phòng Tam Chung từng phối hợp đấu tranh chuyên án, bắt đối tượng Mùa A Giàng, thu giữ 1.200 viên ma túy tổng hợp. Ngày 21/6/2026, đơn vị tiếp tục chủ trì bắt 1 vụ, 1 đối tượng, thu giữ 3,741g ma túy tổng hợp.

Cán bộ biên phòng và người dân vận chuyển thiết bị để lắp đặt hệ thống đèn năng lượng mặt trời trên các tuyến đường của bản.

Theo Thượng tá Nguyễn Văn Tâm, cùng với đấu tranh, ngăn chặn tội phạm, việc quản lý, hỗ trợ người đang cai nghiện và sau cai ngay tại cộng đồng cũng rất quan trọng. Hiện bản Ón còn 5 người đang cai nghiện và 5 người thuộc diện quản lý sau cai. Khi một người hoàn thành cai nghiện hoặc chấp hành xong án phạt tù trở về, gia đình, chính quyền và lực lượng chức năng tiếp tục đồng hành để họ ổn định cuộc sống, có việc làm và hạn chế nguy cơ quay lại con đường cũ.

Những ngọn đèn và một cuộc sống khác

Từ tháng 7/2024, Đồn Biên phòng Tam Chung triển khai mô hình “Bản sáng vùng biên” tại bản Ón. Đến nay, 70 cột, bóng đèn năng lượng mặt trời đã được lắp đặt trên các tuyến đường của bản. Dọc các tuyến đường ấy, cán bộ, chiến sĩ bộ đội biên phòng phối hợp với Hội LHPN xã và người dân trồng, chăm sóc khoảng 2km đường hoa phong linh tím, giáng hương, cây mắt ngọc. Các hàng cây đang sinh trưởng, phát triển tốt.

Cán bộ biên phòng phối hợp tuần tra, nắm tình hình địa bàn bản Ón vào ban đêm.

Ánh sáng đèn điện làm thay đổi một phần diện mạo bản Ón. Còn trong từng gia đình, sự thay đổi được đo bằng cách một người từng lầm lỡ trở về và bắt đầu sống khác trước.

Giàng A Khư, sinh năm 1979, chấp hành xong án phạt tù liên quan đến ma túy năm 2019. Anh từng nghiện. Người vợ cũng đang chấp hành án và dự kiến cuối năm nay mới trở về. Ba người con của họ nay đã lớn; người con đầu đã lập gia đình, hai người còn lại làm công ty ở Bắc Ninh. Anh Khư bám nương khi vào vụ, xuống Bắc Ninh làm công ty cùng các con khi nông nhàn. Những công việc bình thường ấy trở thành phần chính trong cuộc sống của anh những năm qua.

Nếu câu chuyện của Giàng A Khư là hành trình giữ mình sau những năm lầm lỡ, thì Giàng A Khoa cho thấy một hướng đi khác. Anh tự gây dựng sinh kế từ đất đai và vật nuôi. Ngày mới ra ở riêng, Khoa thuộc diện hộ nghèo, thu nhập có thời điểm chưa đến 10 triệu đồng mỗi năm. Từ một con bò và vài con gia cầm, anh học kỹ thuật chăn nuôi, phòng bệnh rồi tăng đàn. Có thời điểm, gia đình duy trì gần 60 con bò cùng hàng trăm con gia cầm. Khi kinh tế ổn định, Khoa chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn kỹ thuật và cho những gia đình ít vốn mượn con giống để gây đàn.

Đồn Biên phòng Tam Chung trao cây, con giống hỗ trợ các hộ gia đình do đảng viên phụ trách ở khu vực biên giới.

Ở bản Ón hôm nay, sự thay đổi không chỉ nằm ở việc một người tránh xa ma túy, mà còn ở chỗ những người làm ăn tốt hơn biết chia sẻ kinh nghiệm, con giống để các hộ khác cùng phát triển. Các đảng viên Đồn Biên phòng Tam Chung được phân công phụ trách hộ gia đình ở khu vực biên giới, thường xuyên cùng bà con cải tạo vườn, phát triển chăn nuôi, trồng trọt. Hằng quý, những hộ còn khó khăn được hỗ trợ con giống gia cầm, giống rau, phân bón. Năm 2026, đơn vị còn phối hợp tổ chức các lớp xóa mù chữ, xóa tái mù cho đồng bào Mông tại bản Ón và bản Pom Khuông.

Tuy vậy, những chuyển biến bước đầu chưa thể giải quyết hết khó khăn. Trong 114 hộ dân, bản Ón còn 56 hộ nghèo, 8 hộ đã thoát nghèo; số còn lại thuộc diện cận nghèo. Giao thông nội bản vẫn gặp trở ngại trong những ngày mưa lớn, 10 hộ ở khu 2 chưa có điện lưới quốc gia. Những người đang cai nghiện và sau cai vẫn cần được quản lý, hỗ trợ để ổn định cuộc sống.

Màn đêm buông xuống rất nhanh ở vùng biên. Những bóng đèn năng lượng mặt trời dọc các tuyến đường bắt đầu sáng lên sau một ngày mưa. Ở tổ công tác liên ngành, mấy luống rau bị đàn bò giẫm nát chiều ấy vẫn còn ngổn ngang. Anh Tâm bảo vài hôm nữa, khi công việc bớt dồn, anh em lại cải tạo, trồng lại.

Ở bản Ón cũng vậy, những hệ lụy ma túy để lại chưa thể khắc phục trong một sớm một chiều. Nhưng sau những năm nhiều gia đình phải trả giá, người Mông ở “nơi tận cùng” đang từng bước gây dựng một cuộc sống khác: làm ăn, chăm lo cho con cái, bảo ban nhau và cùng những người lính bám bản giữ lấy từng khoảng bình yên.