An sinh xã hội:Thành tựu và thách thức

Bí thư Thành ủy Nguyễn Duy Ngọc tặng quà các hộ gia đình xã Minh Châu. Ảnh: Quang Thái

Lưới an sinh mở rộng

Năm 2025 đánh dấu nhiều kết quả tích cực trong đảm bảo an sinh xã hội (ASXH). Tính đến hết quý III, cả lực lượng lao động và số lao động có việc làm đều tăng hơn so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi tỉ lệ lao động có việc làm phi chính thức giảm nhẹ.

Tính đến cuối năm 2025, độ bao phủ bảo hiểm xã hội (BHXH) trên cả nước ước đạt 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi, tương đương khoảng gần 22 triệu người. Trong đó, BHXH bắt buộc đạt 38,6%, BHXH tự nguyện đạt 6,5%. Một tín hiệu đáng mừng là số người hưởng BHXH một lần giảm 26,15% so với năm trước. Điều này cho thấy sự thay đổi nhận thức và hành vi của người lao động đối với BHXH, nhiều người lao động đã lựa chọn ở lại hệ thống an sinh thay vì rút tiền một lần. Đặc biệt, bảo hiểm y tế (BHYT) đạt tỉ lệ bao phủ 95,16% dân số với 195,5 triệu lượt khám, chữa bệnh, tăng 6,5% so với năm 2024. Tuy nhiên, chi phí điều trị nội trú từ tiền túi của người dân còn cao. Tổng số thu BHXH, bảo hiểm thất nghiệp, BHYT vượt 5,9% so với chỉ tiêu được giao, tăng 11,61% so với năm 2024.

Các mức trợ cấp xã hội được điều chỉnh tăng đáng kể từ 35 - 40% (mức trợ cấp cơ bản cho người có công hiện là 2.789.000 đồng/tháng; mức chuẩn trợ giúp xã hội hiện là 500.000 đồng/tháng). Quy mô trợ giúp xã hội được mở rộng, hiện đang được thực hiện cho khoảng 4,5 triệu người.

Việt Nam tiếp tục được cộng đồng quốc tế ghi nhận là điểm sáng tại khu vực châu Á về thực hiện giảm nghèo đa chiều, bao trùm và bền vững. Tỉ lệ hộ nghèo đa chiều trên cả nước chỉ còn 1,93% vào năm 2024, tiến gần tới mức xóa nghèo. Thủ đô Hà Nội ghi dấu ấn đặc biệt khi trở thành hình mẫu giảm nghèo bền vững của cả nước. Đến cuối năm 2024, Hà Nội không còn hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều của thành phố, hoàn thành mục tiêu sớm hơn một năm so với kế hoạch.

Năm 2025 chứng kiến bước đột phá trong giáo dục khi Việt Nam chính thức miễn học phí toàn bộ cho trẻ mầm non và học sinh phổ thông tại các cơ sở giáo dục công lập, tác động trực tiếp tới khoảng 23,2 triệu trẻ em trên cả nước. Chính sách này giúp giảm gánh nặng tài chính cho các gia đình, đặc biệt là những hộ có hoàn cảnh khó khăn, đồng thời đảm bảo quyền được học tập của mọi trẻ em.

Nhìn lại năm 2025, có thể thấy Nhà nước đã có những nỗ lực chuẩn hóa và thể chế hóa các chính sách xã hội, mang lại những thành tựu có thể đo lường được trong việc củng cố hệ thống an sinh xã hội. Tuy nhiên, hệ thống an sinh xã hội vẫn còn nhiều thách thức cần tháo gỡ.

Thách thức từ thị trường lao động

Chất lượng nguồn nhân lực hiện vẫn là điểm nghẽn lớn trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên số. Hiện mới chỉ có hơn 29% lực lượng lao động đã qua đào tạo, có bằng cấp, chứng chỉ. Phần lớn lao động thiếu kỹ năng số, ngoại ngữ và kỹ năng mềm. 60% lao động làm việc không đúng với trình độ chuyên môn, có nghĩa là liên kết giữa đào tạo và nhu cầu thị trường lao động còn yếu. Lao động có việc làm phi chính thức vẫn chiếm 2/3 lực lượng lao động. Điều đó có nghĩa là hàng chục triệu lao động không tiếp cận được BHXH, đối diện với nguy cơ không được bảo vệ trước rủi ro do mất việc hay tuổi già.

Cùng với đó là tỉ lệ thất nghiệp của thanh niên (15 - 24 tuổi) tăng nhẹ, tập trung nhiều hơn ở khu vực đô thị và hơi nghiêng về nhóm có trình độ cao đẳng, đại học trở lên. Cả nước có khoảng 1,6 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 11,5% lực lượng lao động ở nhóm tuổi này. Tuy tỉ lệ này không quá lớn so với tổng thể lực lượng lao động, nhưng dưới tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, vấn đề có thể trở nên trầm trọng hơn.

Năm 2025 cũng là năm thiên tai khốc liệt nhất trong nhiều thập kỷ tại Việt Nam. Tổng thiệt hại kinh tế do thiên tai gây ra đã lên tới 100.000 tỷ đồng - con số lớn nhất từ trước đến nay. Những mất mát về người và tài sản đã đặt ra yêu cầu cấp bách về công tác cứu trợ và khắc phục hậu quả, cũng như chuẩn bị ứng phó với những diễn biến bất thường của thời tiết dưới tác động của biến đổi khí hậu.

Năng suất lao động - trụ cột của mô hình tăng trưởng mới

Từ năm 2026, Luật BHXH có hiệu lực đầy đủ cùng với mức lương tối thiểu vùng mới sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể trong thị trường lao động. Giai đoạn 2026 - 2030 sẽ chứng kiến việc tích hợp 3 Chương trình mục tiêu quốc gia (Nông thôn mới, Phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số, Giảm nghèo bền vững) thành một Chương trình hợp nhất. Dự kiến khoảng 360.000 tỷ đồng từ ngân sách sẽ được bố trí cho giai đoạn này. Với Hà Nội, tầm nhìn chiến lược của Thành phố giai đoạn 2026 - 2030 sẽ chuyển từ giảm nghèo tuyệt đối sang giảm nghèo tương đối và giảm thiểu bất bình đẳng, đảm bảo 100% hộ nghèo và cận nghèo được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ xã hội cơ bản chất lượng cao.

Những thách thức và khó khăn hiện nay đặt ra những nhiệm vụ cần tập trung giải quyết trong thời gian tới. Thứ nhất, cần nâng cao năng suất lao động gắn với cải thiện chất lượng lao động, coi đây là trụ cột then chốt của mô hình tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số. Bên cạnh đó là thúc đẩy chuyển dịch lao động từ khu vực phi chính thức sang chính thức. Cần đánh giá kỹ hơn về tác động đa chiều của tình trạng thất nghiệp ở thanh niên này trong thời gian tới để có giải pháp đồng bộ từ đào tạo nghề đến kết nối việc làm. Thứ hai, cần tích cực mở rộng phạm vi bao phủ của BHXH dưới cả hai hình thức bắt buộc và tự nguyện, nhằm bảo vệ người lao động và duy trì tính bền vững của hệ thống an sinh. Bên cạnh đó, cũng cần phát triển các dịch vụ công, bao gồm giáo dục nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng theo nhu cầu thị trường và thích ứng với chuyển đổi số; mở rộng y tế dự phòng hướng tới chăm sóc sức khỏe chủ động của các nhóm dân cư.

Tiến sĩ Đặng Thị Việt Phương