Ẩm thực Tết: Giữ hồn cũ, thêm sắc mới

Tết xưa mâm cỗ của sự chắt chiu và sum vầy

Tết xưa đến trong sự mong chờ kéo dài suốt cả năm. Mâm cỗ Tết, vì thế, không chỉ là bữa ăn ngày đầu năm mà là kết quả của cả một quá trình chuẩn bị công phu, tỉ mỉ và đầy trân trọng. Ngay từ tháng Chạp, nhiều gia đình đã bắt đầu trữ gạo nếp, đỗ xanh, gom lá dong, chẻ lạt buộc, sẵn sàng cho việc gói bánh chưng, bánh tét.

Dù ở bất cứ vùng miền nào, mâm cỗ ngày Tết xưa cũng có chung một đặc điểm là đầy đặn, phong phú, đúng với quan niệm “mâm cao cỗ đầy”. Theo tập tục, văn hóa tinh thần của người Việt, tết Nguyên đán là thời khắc khởi đầu cho một năm mới, mở ra một vận hội mới. Bởi vậy, dù cuộc sống còn nhiều khó khăn hay đã khá giả, mỗi gia đình đều cố gắng sắm sửa mâm cỗ tươm tất, thành kính đặt lên bàn thờ gia tiên, thắp nén hương thơm tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, cầu mong một năm mới bình an, may mắn và đủ đầy.

Một mâm cỗ chiều 30 Tết truyền thống của người miền Bắc xưa được tái hiện lại. (Ảnh minh họa: Internet)

Trong điều kiện bảo quản thực phẩm còn hạn chế, chợ búa sau Tết họp muộn, người dân chủ yếu lựa chọn những món ăn có thể chế biến sẵn và dùng được lâu ngày. Ở miền Bắc, mâm cỗ Tết truyền thống thường không thể thiếu bánh chưng, dưa hành, thịt đông, giò lụa, canh bóng thả, nem rán. Miền Trung góp vào hương vị Tết những đòn bánh tét, nem chua, canh măng, chả tôm, thịt lợn ngâm mắm đậm đà. Miền Nam lại mang sắc thái riêng với nồi thịt kho trứng, canh khổ qua nhồi thịt, bánh tét lá cẩm. Mỗi món ăn đều hàm chứa một ý nghĩa tốt lành: bánh chưng tượng trưng cho đất trời, thịt kho trứng cầu mong sung túc, canh khổ qua gửi gắm ước vọng “khổ qua, sướng tới”.

Người dân làng hoa Nghi Tàm ở Hà Nội đội hoa ra chợ bán Tết, năm 1973. (Ảnh: Werner Schulze)

Bên cạnh các món ăn, đồ uống ngày Tết xưa cũng giản dị mà ấm cúng với rượu quê, nước trà xanh, nước chè hay nước chanh, nước gừng để giải rượu. Những đĩa bánh kẹo, mứt Tết như kẹo dồi, kẹo lạc, bánh đậu xanh, chè lam, hạt dưa, hạt hướng dương, mứt gừng, mứt dừa… vừa để tráng miệng, vừa là lời mời thân tình dành cho khách xuân.

Gia đình quây quần gói bánh chưng đón Tết. (Ảnh minh họa: Internet)

Nhưng hơn tất cả, điều đáng quý nhất của ẩm thực Tết xưa nằm ở không khí sum vầy. Đó là hình ảnh cả gia đình quây quần bên nồi bánh chưng đỏ lửa suốt đêm, trẻ con háo hức chờ vớt bánh, người lớn thong thả kể chuyện năm cũ. Chính những khoảnh khắc ấy đã làm nên hương vị Tết đậm đà, ấm áp.

Tết nay phong phú, tiện lợi và đa sắc màu

Cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, ẩm thực Tết ngày nay đã có nhiều đổi thay rõ rệt. Khi đời sống vật chất ngày càng đủ đầy, Tết không còn là dịp “ăn bù” sau một năm vất vả, mà trở thành khoảng thời gian để thưởng thức, trải nghiệm và làm mới khẩu vị. Mâm cỗ ngày xuân vì thế không còn bó hẹp trong khuôn mẫu truyền thống mà ngày càng phong phú, đa dạng về món ăn và cách chế biến.

Quá trình chuẩn bị mâm cỗ Tết nay được giản lược đáng kể nhờ sự hỗ trợ của công nghệ và các dịch vụ hiện đại. Thay vì phải tích trữ thực phẩm từ cả tháng hay dậy sớm đi chợ Tết đông đúc như trước, nhiều gia đình lựa chọn sắm Tết “online”, mua các món ăn chế biến sẵn hoặc đặt mâm cỗ trọn gói từ nhà hàng, cơ sở uy tín. Hệ thống siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoạt động xuyên Tết giúp việc mua sắm trở nên nhẹ nhàng, tiết kiệm thời gian và công sức.

Hệ thống siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoạt động xuyên Tết giúp người dân thuận tiện mua sắm.

Những món ăn truyền thống như bánh chưng, bánh tét vẫn hiện diện trên mâm cỗ, song đã có thêm nhiều biến tấu mới mẻ như bánh chưng gạo lứt, bánh chưng gấc, nếp cẩm, ngũ sắc… Giò chả cũng được làm mới với giò gà, giò nấm… đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng hiện đại. Trong nhịp sống nhanh, nhiều gia đình không còn tự tay gói bánh mà lựa chọn đặt sẵn từ các dịch vụ chuyên nghiệp.

Một điểm đáng chú ý là sự giao thoa hài hòa giữa cũ và mới trong mâm cỗ ngày xuân. Không ít gia đình trẻ vẫn giữ những món ăn truyền thống quen thuộc, song điều chỉnh cách chế biến theo hướng thanh đạm hơn, ít dầu mỡ, giảm mặn, giảm ngọt. Bên cạnh đó, các món ăn “ngoại nhập” như gà ủ muối, bò bít tết, salad, sushi… cũng xuất hiện trên bàn tiệc Tết. Những món ăn này không nhằm thay thế, mà bổ sung, tạo nên mâm cỗ đa sắc, đáp ứng khẩu vị của nhiều thế hệ trong gia đình.

Đáng chú ý, xu hướng ăn chay, ăn xanh trong dịp Tết ngày càng phổ biến. Mâm cỗ chay với bánh chưng chay, nem chay, canh rau củ vừa thanh đạm, vừa mang ý nghĩa hướng thiện, cầu an cho một năm mới bình yên.

Các loại kẹo bánh, hạt nhập khẩu làm phong phú thêm khay bánh mứt ngày nay. (Ảnh minh họa: internet).

Cùng với món ăn, đồ uống ngày Tết nay cũng trở nên đa dạng hơn. Bên cạnh rượu “nút lá chuối” truyền thống, mâm tiệc ngày xuân còn có thêm rượu vang, rượu mạnh, bia, nước giải khát... Mứt Tết không chỉ dừng lại ở những hương vị quen thuộc, mà còn phong phú với mứt trái cây sấy, các loại hạt như hạt điều, hạt dẻ, óc chó, cùng nhiều dòng bánh kẹo đa dạng.

Gia đình sum họp bên mâm cơm ngày Xuân. (Ảnh minh họa: internet).

Dẫu mâm cỗ Tết hôm nay đã có nhiều thay đổi, nhưng giá trị cốt lõi của ẩm thực Tết Việt vẫn không mất đi, đó là tinh thần sum họp, sự sẻ chia, mong ước về một năm mới đủ đầy, an lành. Dù bánh chưng được mua sẵn hay tự gói, dù mâm cỗ bày biện cầu kỳ hay giản dị, thì khoảnh khắc cả gia đình cùng ngồi bên nhau, nâng chén trà xuân, kể chuyện năm cũ và hướng về những điều tốt lành phía trước chính là thứ hương vị quan trọng nhất, làm nên hồn Tết Việt qua bao thế hệ.

Đặng Phương