AI biến VĐV thể thao thành robot hay giúp robot thành VĐV?

AI đang làm thay đổi sâu rộng trong thể thao

Cuốn sách "Moneyball" của Michael Lewis từng tạo nên một cơn địa chấn khi ra mắt vào năm 2003, kể về câu chuyện một giám đốc điều hành đội bóng chày nghèo khó đã gặt hái thành công vang dội nhờ bắt tay với một chuyên gia phân tích số liệu. Họ đã chứng minh rằng việc ra quyết định dựa trên dữ liệu lạnh lùng mang lại hiệu quả vượt trội so với trực giác của những tuyển trạch viên lão làng.

Hai thập kỷ trôi qua, những gì từng được coi là mới mẻ trong "Moneyball" giờ đây đã trở thành tiêu chuẩn hiển nhiên. Trí tuệ nhân tạo (AI) hiện diện trong từng ngóc ngách của thế giới thể thao, từ việc tuyển chọn nhân sự, huấn luyện, điều hành trận đấu cho đến trải nghiệm của người hâm mộ. Nhưng đằng sau sự tối ưu hóa đến mức hoàn hảo đó là một câu hỏi đầy trăn trở: Liệu AI có đang biến các vận động viên bằng xương bằng thịt thành những cỗ máy vô hồn, và ngược lại, biến những robot thành vận động viên thực thụ?

Kỷ nguyên của những "siêu chiến binh" được lập trình

Thể thao hiện đại đang chứng kiến một cuộc cách mạng về dữ liệu chưa từng có, nơi mọi chuyển động dù là nhỏ nhất đều được đo đạc, phân tích và tối ưu hóa. Nếu ngày xưa, các thống kê chỉ dừng lại ở những con số mô tả quá khứ như tỷ lệ đánh bóng hay số điểm trung bình, thì ngày nay, "thống kê nâng cao" (Advanced Statistics) đã đưa mọi thứ lên một tầm cao mới. Nhờ sức mạnh tính toán khổng lồ và các thuật toán phức tạp, AI có thể dự đoán xác suất tương lai với độ chính xác đến kinh ngạc.

Ví dụ điển hình là việc các chương trình phát sóng giải bóng chày nhà nghề Mỹ (MLB) hiện nay có thể hiển thị xác suất một cú đánh bóng thành công dựa trên hàng loạt biến số: từ tay ném thuận tay nào, tình huống trên sân, cho đến nhiệt độ không khí tại sân vận động. Không chỉ dừng lại ở việc dự đoán kết quả, công nghệ theo dõi chuyển động (Motion Tracking) đã biến AI tĩnh thành AI động. Mọi cú giao bóng tennis, mọi cú ném bóng chày hay cú sút phạt đều được số hóa tức thì để đưa ra các chỉ dẫn chiến thuật.

Sự can thiệp sâu rộng này của công nghệ đã tạo ra một thế hệ vận động viên hoàn toàn mới. Họ không còn tập luyện dựa trên cảm giác hay kinh nghiệm truyền miệng, mà được "lập trình" để đạt hiệu suất tối đa. AI chỉ cho họ biết phải xoay hông bao nhiêu độ để tăng lực sút, nâng tạ loại nào để bật nhảy cao hơn, hay cần bao nhiêu giây để tung ra một đường chuyền tối ưu. Những vận động viên của quá khứ, những người chơi bóng bằng bản năng và sự ngẫu hứng, chắc chắn sẽ gặp vô vàn khó khăn nếu phải đối đầu với những "cỗ máy sinh học" được tinh chỉnh hoàn hảo của ngày hôm nay.

Tuy nhiên, sự hoàn hảo này đi kèm với một cái giá rất đắt về mặt thể chất và tinh thần. Khi con người cố gắng vận hành như máy móc để đạt được các thông số lý tưởng mà AI đề ra, cơ thể họ bắt đầu quá tải. Con số 35% các cầu thủ ném bóng chày chuyên nghiệp phải trải qua phẫu thuật tái tạo dây chằng khuỷu tay (Tommy John surgery) là minh chứng đau lòng cho việc con người bị ép buộc phải ném những quả bóng với tốc độ và độ xoáy vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh học. Thể thao, từ một trò chơi mang tính giải trí, dần trở thành một cuộc đua nghiệt ngã của những chỉ số.

Đáng lo ngại hơn, tư duy này đang len lỏi vào cả thể thao thanh thiếu niên. Các ứng dụng AI giờ đây theo dõi những trận đấu của trẻ em như thể đó là trận chung kết thế giới. Những đứa trẻ tài năng bị khuyến khích thi đấu vượt quá giới hạn an toàn để làm đẹp hồ sơ số liệu, trong khi những em phát triển chậm hơn bị gạt sang bên lề vì các thuật toán đánh giá tiềm năng thấp. Niềm vui hồn nhiên của con trẻ đang bị thay thế bằng áp lực thành tích và nguy cơ chấn thương sớm, biến sân chơi tuổi thơ thành một môi trường cạnh tranh khốc liệt và thiếu tính nhân văn.

AI xuất hiện trong mọi góc thể thao

Sự trỗi dậy của AI không chỉ thay đổi cách các vận động viên thi đấu mà còn đang đe dọa sự tồn tại của những vai trò truyền thống như huấn luyện viên và trọng tài. Trong thế giới mà mọi kịch bản đều được tính toán xác suất tỉ mỉ, vai trò của trực giác và kinh nghiệm – vốn là tài sản quý giá nhất của các huấn luyện viên lão làng – đang dần trở nên thừa thãi. Xu hướng các đội bóng tuyển dụng những huấn luyện viên trẻ tuổi, am hiểu dữ liệu và sẵn sàng phục tùng các chỉ dẫn từ máy tính đang ngày càng phổ biến. Một ví dụ cực đoan nhưng đầy tính dự báo là trường hợp của đội bóng chày chuyên nghiệp Oakland Ballers.

Họ đã thực hiện một thí nghiệm táo bạo khi trao toàn quyền chỉ đạo trận đấu cho một mô hình AI. Từ việc sắp xếp đội hình ra sân đến các quyết định chiến thuật trong trận, tất cả đều do máy tính quyết định và truyền đạt qua máy tính bảng. Kết quả là AI đã dẫn dắt đội giành chiến thắng 3-2. Dù đây mới chỉ là những bước thử nghiệm đầu tiên, nhưng nó đặt ra một viễn cảnh nơi "nghệ thuật cầm quân" bị thay thế bởi "khoa học xác suất". Liệu một ngày nào đó, những bài phát biểu truyền cảm hứng trong giờ nghỉ giữa hiệp có còn ý nghĩa, hay AI cũng sẽ soạn sẵn những lời lẽ đó dựa trên tâm lý học hành vi?

Song song với băng ghế chỉ đạo, giới trọng tài cũng đang đứng trước nguy cơ bị thay thế. Công nghệ video hỗ trợ trọng tài (VAR) trong bóng đá, hệ thống mắt ưng (Hawk-Eye) trong quần vợt hay hệ thống gọi bóng tự động (ABS) trong bóng chày đã chứng minh rằng máy móc chính xác hơn con người rất nhiều. AI không biết thiên vị, không bị áp lực đám đông và không mắc lỗi nhận định.

Việc các chương trình truyền hình công khai hiển thị sai lầm của trọng tài người thật so với AI càng khiến người hâm mộ mất niềm tin vào yếu tố con người. Sự công bằng tuyệt đối được thiết lập, nhưng nó cũng tước đi những tranh cãi, những sai lầm ngớ ngẩn vốn là một phần gia vị không thể thiếu của thể thao. Một trận đấu không còn tiếng còi sai, không còn những quyết định gây tranh cãi, bỗng trở nên lạnh lùng và thiếu đi sự kịch tính của đời thực.

Cuộc đua giữa người và máy

Trong khi con người đang nỗ lực biến mình thành máy móc, thì nghịch lý thay, các robot cũng đang được phát triển để trở thành vận động viên. Dù ở thời điểm hiện tại, các robot chơi bóng đá hay bóng rổ vẫn còn khá vụng về, thiếu sự linh hoạt và khả năng thích ứng nhanh nhạy của con người, nhưng tốc độ tiến bộ của chúng là không thể xem thường. Robot không biết mệt mỏi, có sự ổn định tuyệt đối và khả năng xử lý chính xác từng milimet.

Trong tương lai, khi công nghệ máy học (Machine Learning) được nạp đủ dữ liệu, robot hoàn toàn có thể vượt qua con người về mọi chỉ số thể chất: sức bền, tốc độ và sức mạnh. Tuy nhiên, liệu khán giả có hào hứng theo dõi một trận đấu giữa những cỗ máy hoàn hảo? Câu trả lời có lẽ là không. Giống như cờ vua, dù máy tính đã đánh bại con người từ lâu, nhưng chúng ta vẫn say mê theo dõi các đại kiện tướng thi đấu với nhau. Bởi lẽ, cái chúng ta tìm kiếm không phải là nước đi tối ưu nhất, mà là sự đấu trí, sai lầm và khả năng vượt qua nghịch cảnh của con người.

Sự xâm lấn của AI, dù mang lại sự minh bạch và tối ưu, lại đang vô tình giết chết yếu tố quan trọng nhất của thể thao: Cảm xúc. Khi mọi thứ đều có thể dự đoán trước bằng các con số, sự kỳ diệu sẽ biến mất. Hãy tưởng tượng về "Phép màu trên băng" năm 1980, khi đội khúc côn cầu Mỹ đánh bại đội Liên Xô hùng mạnh. Nếu ngày đó có AI, nó sẽ chỉ ra rằng xác suất chiến thắng của Mỹ chỉ là 1%, và chiến thắng đó sẽ được nhìn nhận như một sai số thống kê thay vì một câu chuyện cổ tích về ý chí con người. Bộ phim "Miracle" kể lại sự kiện đó sẽ chẳng thể lấy đi nước mắt của khán giả nếu người ta biết trước kết quả chỉ là một phép tính xác suất.

Sự hoàn hảo và khả năng dự báo chính xác đang làm cho thể thao, và cả cuộc sống, trở nên nhàm chán. Kịch tính của con người nằm ở sự không hoàn hảo, ở những khoảnh khắc bùng nổ bất ngờ không tuân theo bất kỳ quy luật nào. Việc AI đang dần biến vận động viên thành robot và số hóa mọi quyết định trên sân cỏ chính là hồi chuông cảnh báo. Chúng ta đang tiến tới một tương lai nơi các con số thống trị và chip silicon trở thành những nhà cai trị mới. Khi trực giác, phán đoán và kinh nghiệm con người bị hạ thấp giá trị, thể thao sẽ chỉ còn là một bài toán tối ưu hóa khô khan, mất đi nhịp đập của trái tim và sự thăng hoa của tâm hồn.

Bùi Tú