18 di sản và một hành trình nỗ lực

Mạch nguồn chảy mãi...

Gần 10 năm được công nhận di sản VHPVT quốc gia, hò khoan Lệ Thủy đã “bám rễ, ăn sâu” trong tâm hồn của biết bao thế hệ người dân quê hương và nhất là với những người trẻ. Để làm được điều này là cả một hành trình miệt mài, không ngại khó khăn, thách thức. Nghị quyết của Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình (cũ) nhiệm kỳ 2010-2015 đã thống nhất đưa hò khoan vào trường học, “mở đường” để di sản cha ông tiếp tục mạch trao truyền.

Từ đó đến nay, nhiều trường học đã thành lập câu lạc bộ (CLB) hò khoan Lệ Thủy, tổ chức các buổi ngoại khóa tìm hiểu hò khoan, tham gia các cuộc thi về hò khoan... Thậm chí năm 2017, một cuộc thi hùng biện tiếng Anh về hò khoan Lệ Thủy “Lời ru quê mẹ” được tổ chức, thu hút sự tham gia của đông đảo học sinh trên địa bàn.

Cô giáo Nguyễn Thị Thu Hoài, Chủ nhiệm CLB hò khoan Lệ Thủy, Trường THPT Nguyễn Chí Thanh chia sẻ, với 28 thành viên, CLB là “điểm hẹn” của các bạn trẻ yêu hò khoan của nhà trường. Bên cạnh thường xuyên duy trì hoạt động tập luyện, trau dồi kỹ năng hò khoan cho các thành viên, CLB còn góp phần lan tỏa tình yêu với di sản cha ông, khuyến khích các bạn trẻ tự tin, thoải mái thể hiện hò khoan-như một “chìa khóa” giới thiệu về quê hương cho bạn bè, du khách gần xa.

Một buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ hò khoan Lệ Thủy, Trường THPT Nguyễn Chí Thanh cùng các nghệ nhân - Ảnh: NVCC

Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thị Lý, Chủ nhiệm CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy đã gắn bó cả cuộc đời mình với hò khoan. Bà không thể nhớ hết các lớp học hò khoan đã tổ chức ngay tại sân nhà mình, cũng chẳng thể kể tên bao nhiêu tiết mục hò khoan bà đã dàn dựng cho các nhà trường, cơ quan, đơn vị để tham gia liên hoan, hội diễn và cả thời gian dài đứng lớp tại các buổi tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) hay địa phương tổ chức.

Không chỉ có vậy, bà còn âm thầm đưa CLB đi biểu diễn, quảng bá hò khoan tại Thủ đô Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh..., đặc biệt là chung sức thành lập một CLB hò khoan ngay tại thành phố mang tên Bác. CLB cũng thường xuyên tổ chức các buổi liên hoan, giao lưu hò khoan giữa các CLB với nhau để tăng thêm tình đoàn kết, gắn bó, lan tỏa di sản. Không chỉ riêng xã Lệ Thủy, các CLB hò khoan ở các xã Tân Mỹ, Cam Hồng… cũng đang thực hiện tốt công tác bảo tồn và phát huy “kho báu” cha ông.

Cuối tháng 7 vừa qua, xã Tà Rụt tổ chức thành công lễ hội Ariêu Ping của người Pa Kô. Sự kiện được ví như một “dấu ấn” văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) vùng đất phía Tây Quảng Trị. Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Tà Rụt Trần Thương Thiên cho biết, lễ hội được đưa vào danh mục di sản VHPVT quốc gia năm 2023, minh chứng cho nét đặc sắc riêng có của di sản. Người Tà Ôi quan niệm, sau khi qua đời, linh hồn vẫn tiếp tục tồn tại ở một thế giới khác.

Vì vậy, việc chôn cất chỉ là bước đầu của tang lễ. Tang lễ chỉ thực sự hoàn tất khi diễn ra nghi lễ Ariêu Ping, đưa hài cốt người quá cố về nhà mồ chung của dòng họ. Trải qua bao đổi thay, lễ hội được tổ chức vẫn được gìn giữ vẹn nguyên nhiều nghi lễ, như: Lễ bốc mộ, lễ khai mã, lễ đón khách, lễ đâm trâu, lễ đưa quan tài về lăng mới, lễ cảm ơn, lễ chia tay và tổng kết...

Theo NNƯT Kray Sức, lễ hội là dịp để người đang sống bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, cầu mong bản làng bình yên. Đồng thời, đây cũng là không gian để các làng bản, dòng họ, thông gia và cộng đồng gặp gỡ, chia sẻ, tháo gỡ những khúc mắc trong quan hệ xã hội, củng cố tình đoàn kết, gắn bó. Điều đặc biệt trong lễ hội lần này là vẫn duy trì tổ chức lễ diễu hành phồn thực, một nét văn hóa độc đáo của người Tà Ôi. Nghệ nhân Kray Sức mong muốn, lễ hội sẽ tiếp tục được trao truyền vẹn nguyên và mãi là di sản văn hóa đặc trưng, mang đậm bản sắc của người Tà Ôi.

Theo thống kê của Sở VH-TT-DL, từ năm 2017 đến nay, Quảng Trị có 18 di sản đưa vào danh mục di sản VHPVT quốc gia, gồm 11 lễ hội và 7 nghệ thuật trình diễn. Việc ghi danh góp phần khẳng định giá trị tiêu biểu của di sản, nâng cao vị thế, hình ảnh và bản sắc văn hóa của tỉnh Quảng Trị; đồng thời, tạo động lực để chính quyền địa phương, nghệ nhân và cộng đồng quan tâm hơn đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Độc đáo lễ hội Ariêu Ping của người dân tộc thiểu số Pa Kô - Ảnh: NVCC

Để di sản “sống” trong cộng đồng

Theo Giám đốc Sở VH-TT-DL Lê Minh Tuấn, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản VHPVT ở Quảng Trị hiện nay đang đứng trước một số khó khăn. Trước hết là nguy cơ mai một của một số loại hình di sản. Môi trường văn hóa và đời sống xã hội có nhiều thay đổi, trong khi số lượng nghệ nhân am hiểu, thực hành và có khả năng truyền dạy ngày càng giảm, lực lượng kế cận chưa đáp ứng yêu cầu.

Bên cạnh đó, đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở còn mỏng, nhất là trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp; nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm nên việc theo dõi, quản lý và triển khai các nhiệm vụ về di sản có lúc còn hạn chế. Một số thiết chế văn hóa cơ sở chưa được đầu tư đồng bộ, chưa tạo được điều kiện thuận lợi để cộng đồng thường xuyên thực hành và phát huy các giá trị di sản.

Một thách thức nữa là chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản. Công tác kiểm kê, tư liệu hóa, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu về di sản đang từng bước được triển khai nhưng chưa đồng bộ; việc ứng dụng công nghệ để quảng bá, khai thác và đưa di sản đến gần hơn với công chúng còn nhiều dư địa để phát triển.

Thời gian tới, Sở VH-TT-DL sẽ tập trung vào một số nhiệm vụ trọng tâm. Trước hết, tiếp tục rà soát, tham mưu hoàn thiện cơ chế, chính sách về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa; đồng thời, huy động các nguồn lực xã hội, phát huy vai trò của cộng đồng, doanh nghiệp và các địa phương trong công tác bảo tồn, gìn giữ và trao truyền di sản. Cùng với đó, sở sẽ tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, nhất là ở cơ sở; quan tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa và có chính sách phù hợp để động viên, hỗ trợ các nghệ nhân. Công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa và chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản cũng sẽ được đẩy mạnh, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa và cơ sở dữ liệu của ngành.